Roman Ingarden

 

2020 Rokiem Romana Ingardena

W uznaniu wyjątkowości Jego dzieła i postawy filozofa Sejm RP ustanowił 2020 r. Rokiem Romana Ingardena. W 2020 r. przypada 50 rocznica śmierci Romana Ingardena – jednego z najwybitniejszych polskich filozofów.

Biografia

  • Roman Ingarden. Wybitny filozof, często określany mianem „polskiego Arystotelesa”. Urodził się w 1893 r. i zmarł 1970 r. w Krakowie.
  • Studiował matematykę i filozofię na Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwowie pod kierunkiem Kazimierza Twardowskiego. Jednak orientacja pozytywistyczna, która odrzucała metafizykę a nadmiernie ufała logice, nie była mu bliska.
  • Ingarden chętnie pisał w niemieckim języku, by podkreślić swoją intelektualną izolację.
  • W 1912 r. wyjechał do Getyngi, aby w 1918 r. napisać pracę doktorską pod opieką najpopularniejszego wówczas filozofa Edmunda Husserla – twórcy fenomenologii.
  • Po obronie doktoratu wrócił do kraju. Podtrzymywał stały kontakt z Husserlem i wymieniał się poglądami filozoficznymi z całym środowiskiem fenomenologicznym, między innymi z Edith Stein.
  • W kwietniu 1924 r. w Toruniu Ingarden udał się na premierę sztuki Stanisława Ignacego Witkiewicza pt.: „Wariat i pielęgniarka”, ale dopiero lato 1935 było początkiem wieloletniej przyjaźni wybitnego artysty z wybitnym filozofem.
  • Pracował jako nauczyciel propedeutyki filozofii w gimnazjum. Następnie po uzyskaniu habilitacji zaczął wykładać na Uniwersytecie we Lwowie. W 1933 r. został profesorem.
  • Podczas II wojny światowej był profesorem germanistyki na Uniwersytecie Ukraińskim we Lwowie.
  • W 1945 r. przeniósł się do Krakowa, gdzie wykładał na Uniwersytecie Jagiellońskim. Tutaj zgromadził liczne grono studentów zafascynowanych fenomenologią.
  • Był członkiem Polskiej Akademii Umiejętności i Polskiej Akademii Nauk.
  • W 1950 r. został pozbawiony prawa wykładania na Uniwersytecie Jagiellońskim z powodu krytycznego stosunku do promowanego wówczas marksizmu.
  • W tym czasie dokonał doskonałego przekładu „Krytyki Czystego Rozumu” Emmanuela Kanta.
  • W 1956 r. powrócił na uniwersytet.
  • Do ostatnich chwil życia intensywnie pracował, publikował i uczestniczył w międzynarodowych kongresach filozoficznych.
  • Wydano 224 prac Ingardena (prawie cała spuścizna Ingardena jest dostępna w języku niemieckim), wygłosił około 300 odczytów w kraju i za granicą. Wydanie jego dzieł filozoficznych liczy obecnie 13 tomów.
  • W 1975 r. ukazał się tekst, „Książeczka o człowieku”, który stał się inspiracją do stworzenia wystawy.

Najważniejsze dzieła

  • Intuition und Intellekt bei Henri Bergson, 1921 (Intuicja i intelekt u Henryka Bergsona, 1963)
  • Essentiale Fragen, 1925 (O pytaniach esencjalnych, 1972)
  • Das literarische Kunstwerk, 1931 (O dziele literackim, 1960)
  • O poznawaniu dzieła literackiego, 1937
  • Szkice z filozofii literatury, 1947
  • Studia z estetyki, 1957–1970
    • t. I, 1957
    • t. II, 1958
    • t. III, 1970
  • Über die Verantwortung. Ihre ontischen Fundamente, 1970 (O odpowiedzialności i jej podstawach ontycznych,1972)
  • U podstaw teorii poznania, 1971
  • Książeczka o człowieku, 1972
  • Utwór muzyczny i sprawa jego tożsamości, 1973
  • Spór o istnienie świata, 1947 –1974
    • t. I, Ontologia egzystencjalna 1947
    • t. II, Ontologia formalna 1948
      • cz. 1, Forma i istota
      • cz. 2, Świat i świadomość
    • t. III, Über die kausale Struktur der realen Welt, 1974 (O strukturze przyczynowej realnego świata, 1981)

O wystawie

Wystawa pt.: „Filozof i przyroda. Tropem wielkich myślicieli” powstała nie bez powodu w 2020 roku. Po pierwsze jest to rok wielkiego polskiego myśliciela Romana Ingardena, o którym nieustannie należy przypominać, aby Polacy młodsi i nieco starsi mieli świadomość, że wśród naszych rodaków są intelektualiści o niezwykłym formacie. Po drugie zależało nam, aby odświeżyć oraz przypomnieć tekst polskiego filozofa pt.: „Książeczka o człowieku” wydanym w 1975 roku, a zadziwiająco aktualnym w XXI wieku. Próba zdefiniowania człowieka i określenia jego relacji do świata, w szczególności do przyrody nabiera dzisiaj głębszego znaczenia.

Filozoficzna wystawa przygotowana w Sosnowieckim Centrum Sztuki – Zamek Sielecki przez kuratorkę Monikę Pawlas-Polańską oraz autorkę aranżacji Ewę Warchulińską-Dąbek jest adresowana w pierwszej kolejności w stronę dzieci i ich wrażliwości. Nie odrzuca jednak zaangażowania dorosłych. Wystawa filozoficzna ma pełnić funkcję platformy międzypokoleniowego dialogu na temat człowieka i jego relacji wobec świata roślin i zwierząt oraz odpowiedzialności za jakość życia na Ziemi. Ponadto projekt „Filozof i przyroda. Tropem wielkich myślicieli” jest próbą przybliżenia znakomitego polskiego myśliciela Romana Ingardena.

Wystawa składa się z dwóch przenikających się ze sobą obszarów. Pierwszy obszar to ekspozycja opracowana przez Justynę Polakowską jest formą zaproszenia do refleksji filozoficznej nad tekstem Romana Ingardena pt.: „Książeczka o człowieku”. Została uzupełniona utworami poetyckimi Anny Kamieńskiej, Marii Kaloty-Szymańskiej, Tadeusza Hollendra. Jest tutaj zaakcentowana myśl o człowieku, który będąc częścią przyrody, próbuje ją przekraczać, ponieważ uważa siebie za byt wyjątkowy. Stwarza swój niezależny świat, aby odciąć się od świata roślin i zwierząt, jednak ta wyjątkowość przerasta go i sprawia, że nie potrafi czuć się w pełni szczęśliwy.

Drugi obszar ekspozycji : „Filozof i przyroda. Tropem wielkich myślicieli” została przygotowana przez Sosnowieckie Centrum Sztuki – Zamek Sielecki. Oparta na „Książeczce o Człowieku” Romana Ingardena, przedstawia człowieka jako istotę zakotwiczoną w dwóch przeciwległych światach: przyrodzie i kulturze. Korzystając z naturalnych materiałów takich jak tektura, sznurek, kamienie, kora, piasek, woda i rośliny, zbudowano przestrzeń pełną tęsknoty za naturalnym środowiskiem. Kontur ludzkiej postaci zwielokrotniony oraz instalacja przypominająca cień człowieka, zbudowana z roślin przypomina o jego korzeniach. Pytania filozoficzne zawieszone w przestrzeni zmuszają do podstawowych pytań o miejsce człowieka w świecie. Czy człowiek bierze odpowiedzialność za swoje czyny? Czy ma świadomość swojej aroganckiej postawy wobec świata roślin i zwierząt, którego nadal jest częścią?

Wychodząc z tekturowo – zielonej przestrzeni z trudnymi pytaniami o przyrodę i siebie, otoczony różnorodną roślinnością, odbiorca wprowadzony jest następnie w głąb ekspozycji, jakże odmiennej – zbudowanej wyłącznie z plastikowych odpadów. Sterylna przestrzeń zdominowana przez obiekt przypominający człowieka, tym razem skomponowany z tworzyw sztucznych – z elementów, które spotykamy na wysypiskach śmieci. Uwydatnia się w nim oblicze człowieka jako aroganckiego niszczyciela przyrody, który poprzez egoistyczne działania doprowadził do kryzysu ekologicznego. Tematyka wystawy jest niezwykle aktualna w czasie, kiedy stajemy w obliczu konieczności skoncentrowania swojej działalności na polepszeniu stanu otaczającej nas natury, od której w pełni zależymy i nie możemy o niej zapominać. Zapraszamy do miejsca, w którym dochodzi do dialogu międzypokoleniowego na temat odpowiedzialności człowieka za środowisko naturalne i za przyszłość naszej planety.

Plansza z tłem

FILOZOFIA
co to takiego

Program szkolny wymaga, aby uczeń zdobył wiedzę podzieloną na różne dyscypliny: matematykę, przyrodę, fizykę, sztukę itd.
Jednak nie zawsze tak było.
Gdy starożytni Grecy zaczęli myśleć o świecie, swoje poszukiwania nazwali filozofią.

Filozofia jest matką
wszystkich nauk

starogreckie słowo φιλοσοφία pochodzi od dwóch słów:
φίλος – przyjaciel, miły, ukochany
σοφία – mądrość, wiedza wyższego rzędu, zawiera w sobie cnotę i sztukę życia.

Czyli połączenie tych słów to umiłowanie mądrości. Filozofia jest próbą zrozumienia świata w całości. Bierze swój początek w zdziwieniu. Filozofia jest najbardziej ogólna ze wszystkich dziedzin wiedzy. Wyznacza podstawy metodologiczne i warunki funkcjonowania w świecie. Zajmuje się pytaniami, na które nauka nie potrafi odpowiedzieć. Swoje tezy podpiera racjonalnym rozumowaniem. Zastanawia się nad tym, jak poznajemy rzeczy i co możemy poznać.

Plansza z tłem

Droga człowieka
od przyrody
do cywilizacji

  • Człowiek wędrował, szedł tam, gdzie jest jedzenie.
  • Zbierał to, co było przydatne do życia i jedzenia.
  • Robił prymitywne narzędzia.
  • Rozpoczął próby z rolnictwem, zasiewał zboża, udomawiał zwierzęta.
  • Budował schronienia od deszczu i chłodu.
  • Osiedlał się na dłużej w jednym miejscu.
  • Zdobywał coraz to nowe umiejętności zaspokajania potrzeb życiowych.
  • Wytworzył skomplikowane narzędzia i maszyny.
  • Wybudował osady i miasta.
Plansza z tłem

Człowiek stworzył nowy świat:
kulturę

Miasta z siecią szlaków komunikacyjnych, instalacji wodnych i kanalizacyjnych, gazociągów, pajęczyną przewodów elektrycznych i światłowodów
(krwiobieg miast).

Człowiek podporządkował sobie przyrodę.
Zajął dominującą pozycję wśród istot żywych, a jego zachłanna natura uczyniła go panem bogactw naturalnych: ziemi, wody, powietrza i wszelkich kopalin.

Plansza z tłem

Człowiek jako
twórca quazi
-rzeczywistości

Człowiek tym się różni od zwierząt, że wytwarza sobie zupełnie nową rzeczywistość – quazi-rzeczywistość, nie istniejącą fizycznie, a jednak bez niej nie potrafi określić kim jest, skąd pochodzi i dokąd zmierza.

Przedmioty – stanowiące objaw wyładowania się pewnych jego sił duchowych, zarazem bogacące świat, w którym żyje. Przedmioty są potrzebne dla niego i jego życia psychicznego.

Obrazy, rzeźby, książki, symfonię, operę, teatr, film, historię, naukę, fiykę, chemię, genetykę, psychologię, religię, matematykę, astronomię, informatykę, muzykę, taniec, sztukę, naukę, instytucje, państwa…

Świat wytworów ducha.

Czy umielibyśmy
żyć bez wytworów
kultury?

Plansza z tłem

Czy one są rzeczywiste?

Czy można zaprzeczyć, że w jakiś sposób wszystkie te przedmioty – nauka, muzyka, sztuka, historia – istnieją i wchodzą w skład świata, w którym codziennie obcujemy?

Chociaż fizycznie nie istnieją, to jednak mają siłę zakryć przed naszymi oczami świat przyrody, którego jesteśmy częścią.

Czy umielibyśmy żyć jak ludzie?

bez teatru

bez opery

bez doświadczeń naukowych

bez instytucji społecznych

bez galerii sztuki

Plansza z tłem

Przyroda otacza nas w różnych wymiarach

  • Świat z miliardami gatunków istot żywych (roślin i zwierząt).
  • Nieskończona różnorodność i piękno.
  • Nasz świat, z którego wyłoniliśmy się a po śmierci oddamy ziemi nasze materialne ciała.
  • Cały świat istot żywych wraz z wodą, powierzchnią ziemi, wraz ze zmiennymi porami roku, deszczem, wichurami i słońcem tworzą wielki, spójny, misterny i niekiedy groźny ekosystem, którego człowiek jest jedynie małą cząstką.

Wyjątkowość Ludzkiej natury

  • Człowiek jest kimś wyjątkowym? Jeśli tak, to na czym polega owa wyjątkowość?
  • Jakie miejsce zajmuje w świecie? Opanował świat roślin i świat zwierząt, ale nie na tym polega jego wyjątkowość.
  • Podporządkowując sobie świat przyrody skonstruował narzędzia, ale na tym jego kreatywność nie zakończyła się. Zaczął wytwarzać przedmioty, które nie istniały w przyrodzie.
  • Ciekawe jest to, że Człowiek nie zadowolił się samymi narzędziami, które wydawały się pożyteczne dla jego funkcji czysto biologicznych.
  • Zaczął wytwarzać przedmioty niepożyteczne z punktu widzenia czysto biologicznego i fizycznego. Ale to właśnie dzięki nim jego życie nabrało sensu.
Plansza z tłem

Człowiek jest częścią przyrody

Przed tysiącami lat człowiek pierwotny, gdy tylko rozwinął zdolność myślenia, zaczął zadawać sobie pytania:

Kim jestem?

Co to znaczy, że jestem człowiekiem?

Czy jestem czymś lepszym od zwierząt i roślin?

Czym jest świat, w którym żyję?

Co to jest przyroda?

Plansza z tłem

Człowiek żyje na granicy dwóch światów

Przyroda

W przyrodzie znajduje się człowiek od początku swojego istnienia w świecie.

image/svg+xml

Kultura

Świat w całości wytworzony przez człowieka.

Człowiek bardzo rzadko znajduje się w obliczu Przyrody:
Samotna wycieczka górska, huragan na morzu.
Wówczas podziwia piękno i wielkość Przyrody, ale też czuje się bardzo obco (np. wobec żywiołów i śmierci).
Gdyby człowiek został w pierwotnej naturze, jego życie nie nabrałoby takiego sensu i znaczenia, jak to się dzieje w obrębie kultury.

ŻYCIE STAJE SIĘ ODPOWIEDZIALNE.

A gdzie Ty spotkałeś/spotkałaś przyrodę?

Czy tęsknisz za Przyrodą?

Plansza z tłem

Człowiek
aroganckim niszczycielem przyrody

  • Stworzył nowy świat, bez którego nie potrafi żyć i jednocześnie zapomniał o przyrodzie, z której wyłonił się.
  • Naturalne środowisko stało się obiektem bezwzględnej eksploatacji i niszczenia.
  • Znikają bezpowrotnie gatunki roślin i zwierząt w tempie co najmniej kilkuset gatunków na rok.
  • Maleją zasoby wody pitnej – słodkiej – niezbędnej do życia roślin i zwierząt.• Zmniejsza się obszar ziemi pod uprawy roślin i hodowlę zwierząt.
  • W ich miejsce powstały betonowe drogi i autostrady, parkingi, wielkopowierzchniowe składy oraz supermarkety.
  • Maleją obszary lasów tropikalnych, zasoby ropy, węgla, rud mineralnych, złoża gazu ziemnego i kruszców skalnych.
  • Pozyskiwanie naturalnych źródeł energii staje się coraz bardziej kosztowne, coraz bardziej trudne, a ryzyko katastrof ekologicznych rośnie.
  • Działalność człowieka doprowadziła do zanieczyszczenia i skażenia wód rzek, jezior i mórz.

Człowiek jako niszczyciel

  • Człowiek produkuje co roku miliony ton odpadów niedegradowalnych biologicznie (opakowania z plastiku) i niepoddawanych wtórnej przeróbce (recyklingowi).
  • Ogromne składowiska śmieci często prowadzą do skażenia powierzchni ziemi i wód podziemnych.
  • Wypiera ze swego otoczenia rośliny i wypędza zwierzęta (np. pszczoły), nie zdając sobie sprawy, że takie działanie godzi w najcenniejszą cechę przyrody – bioróżnorodność.
  • To człowiek zaburza subtelną harmonię i niezupełnie jeszcze poznane współzależności w świecie przyrody.
  • Od nas zależy dokąd idziemy. Nierozważne działania mogą doprowadzić do stworzenia świata, w którym człowiek jest osamotnionym gatunkiem na Ziemi.

Działania Artystyczne

Podczas trwania wystawy pt.: „Filozof i przyroda. Tropem wielkich myślicieli” odbyły się warsztaty artystyczne dla dzieci w wieku szkolnym. Warsztaty składały się z trzech paneli: florystycznego, kreatywnego oraz filozoficznego.

W otoczeniu roślin, piasku, kory, wody i mchu uczestnicy warsztatów projektowali własne małe ogrody, które mogliby trzymać we własnych dłoniach. Szklane słoiki wypełnione kamieniami i ziemią oraz zasadzonymi roślinami pomogły w uświadomieniu młodym ogrodnikom, że od każdego z nas zależy jakość otaczającego środowiska. Najmniejszy gest, najmniejsze zasadzone drzewo, czy niewielka łąka wzbogacają świat przyrody.

Dzieci zostały zaproszone do przestrzeni skonstruowanej z tworzyw sztucznych. Po rozmowie o ginących gatunkach zwierząt, przy plastikowym stole, w lateksowych rękawiczkach, każde dziecko wykonało zwierzę. Ze sztucznych odpadów, plastikowych zakrętek i starych guzików powstały morświn, niedźwiedź brunatny, ślimak tatrzański oraz inne gatunki, które zagrożone wyginięciem.

Filozoficzne rozmowy z dziećmi stały się szczególnym rodzajem podsumowania, czym dla nich jest troska o środowisko naturalne. Dzieci opowiadały, w jaki sposób mogą uczestniczyć w ratowaniu planety z odpadów, jak mogą dbać o zielone balkony w swoich domach i w jaki sposób powinny opiekować się zwierzętami.

Rozmowy Filozoficzne

Opis Projektu

Projekt Wystawa Filozof i przyroda. Tropem wielkich myślicieli otrzymał dofinasowanie ze środków Narodowego Centrum Kultury w ramach programu „Kultura w sieci”

Założeniem projektu jest przedstawienie sylwetki i twórczości jednego z najwybitniejszych polskich filozofów – Romana Ingardena – w 50. rocznicę jego śmierci, która przypada w 2020 r., ustanowionym przez Sejm RP Rokiem Romana Ingardena. Jest to wyjątkowa okazja do zaprezentowania dzieła pt. Książeczka o człowieku, które jest inspiracją do przygotowania wystawy. Dzieło porusza niezwykle aktualne, ważne zagadnienie jakim jest korelacja pomiędzy człowiekiem i przyrodą.

Celem wystawy jest uświadomienie najmłodszym jak i dorosłym odbiorcom jaki wpływ ma nasza działalność na otaczający nas świat, w jaki sposób możemy zadbać o zdrowe środowisko oraz jak często destrukcyjne działania powodują nieodwracalne zmiany. Ponadto chcemy pokazać jaką ważną nauką jest filozofia i jaki ma wpływ na inne dziedziny naukowe.

Ekspozycja została przygotowana we wnętrzach Sosnowieckiego Centrum Sztuki – Zamek Sielecki i stanowi ona scenografię do projektu. Jedna część adresowana do widzów dorosłych została przygotowana przez firmę Wystawypolakowska.pl, która specjalizuje się w przygotowywaniu wystaw tematycznych. Znacznie obszerniejsza część dedykowana dzieciom została przygotowana w salach ekspozycyjnych przez Sosnowieckie Centrum Sztuki – Zamek Sielecki. Ważnym elementem projektu są filmy z udziałem dzieci, które będą przedstawiały poszczególne zagadnienia poruszane na wystawie. W wersji elektronicznej jest dostępna do pobrania karta pracy.

W trakcie trwania wystawy zostaną zrealizowane warsztaty filozoficzno-artystyczne, z których powstanie film instruktażowy. Kolejnym elementem jest film ze spotkania przedstawicieli wyznań, charakterystycznych dla Sosnowca – miasta historycznie wielokulturowego, będących analizą stosunku poszczególnych religii do kwestii przyrody, bowiem filozofia podobnie jak religia, to element kształtujący światopogląd. Ta część jest dedykowana odbiorcom dorosłym.

Mamy nadzieję, że dzięki temu projektowi odbiorcy przypomną sobie wspaniałego filozofa, którego uczniami byli między innymi Karol Wojtyła oraz Józef Tischner. Z kolei młodsi widzowie będą mieli okazję zapoznać się z Jego twórczością, niezwykle aktualną, zwłaszcza w obecnych czasach. Wystawa skupia się na stosunku Ingardena do świata przyrody ale warto wspomnieć, że zajmował się on również estetyką, gdzie starał się pogodzić dwa nurty: obiektywistyczny – skupiony na dziele oraz subiektywistyczny – związany z reakcją podmiotu, co skutkuje przeżyciem estetycznym, będącym wynikiem tej relacji.